Pogoda ducha jako praktyka. O dobrym nastroju w świetle tradycji jogi

Współczesna kultura często utożsamia szczęście z sukcesem, sprawnością i nieustannym rozwojem. Także w świecie jogi łatwo ulec złudzeniu, że miarą postępów są coraz trudniejsze asany, większa mobilność czy umiejętność stania na rękach. Tymczasem klasyczna tradycja jogi przypomina, że prawdziwym celem praktyki nie jest doskonalenie ciała, lecz przemiana sposobu, w jaki przeżywamy rzeczywistość.

Dobry nastrój, pogoda ducha i pozytywne nastawienie nie są w jodze jedynie przyjemnym dodatkiem. Są elementem praktyki. Można je rozwijać tak samo jak siłę, elastyczność czy wytrzymałość.

Czy joga poprawia nastrój?

Wielu praktykujących intuicyjnie doświadcza tego, że po zajęciach świat wydaje się nieco jaśniejszy. Zmniejsza się napięcie, oddech staje się spokojniejszy, a codzienne problemy przestają wydawać się tak przytłaczające.

Nie jest to przypadek. Ruch, świadoma praca z oddechem i medytacja wpływają na funkcjonowanie układu nerwowego, pomagają regulować reakcje stresowe, wspierają dobrostan psychiczny. Jednak już tysiące lat temu jogini zauważyli coś, co współczesna nauka dopiero zaczyna dokładniej opisywać – że stan umysłu można świadomie kształtować.

Dlatego klasyczna joga nie pyta wyłącznie: „Jak wykonać daną pozycję?”, ale również: „Z jakim nastawieniem ją wykonujesz?”

Santoṣa – sztuka zadowolenia

Jedną z najważniejszych wskazówek odnajdujemy w Jogasutrach Patańdżalego. W drugiej księdze (II.32) autor wymienia pięć nijam, czyli zasad osobistej dyscypliny. Jedną z nich jest santoṣa (सन्तोष) – zadowolenie, wdzięczność i pogoda ducha.

W sutrze II.42 czytamy:

saṃtoṣād anuttamaḥ sukhalābhaḥ

„Dzięki zadowoleniu osiąga się najwyższe szczęście”.

Wbrew potocznemu rozumieniu santoṣa nie oznacza biernego godzenia się na wszystko. Nie jest rezygnacją z rozwoju ani usprawiedliwieniem lenistwa.

Santoṣa oznacza raczej zdolność pełnego zaangażowania przy jednoczesnym braku nieustannego niezadowolenia z tego, co jest.

To umiejętność powiedzenia:

• zrobiłem dziś tyle, ile mogłem;
• moje ciało jest dziś inne niż wczoraj;
• nie muszę być doskonały, aby praktyka miała wartość.

Tak rozumiane zadowolenie staje się źródłem wewnętrznej stabilności.

Muditā – radość z dobra

W pierwszej księdze Jogasutr (I.33) Patańdżali opisuje cztery postawy, które prowadzą do oczyszczenia i uspokojenia umysłu:

maitrī-karuṇā-muditā-upekṣāṇāṃ sukha-duḥkha-puṇya-apuṇya-viṣayāṇāṃ bhāvanātaś citta-prasādanam

„Przez rozwijanie życzliwości wobec szczęśliwych, współczucia wobec cierpiących, radości wobec czyniących dobro oraz równowagi wobec tych, którzy błądzą, umysł osiąga pogodę i jasność.”

Jedną z tych jakości jest muditā (मुदिता) – radość.

Pojęcie to jest szeroko rozwinięte również w tradycji buddyjskiej, gdzie należy do czterech brahmavihar, czyli „wzniosłych stanów umysłu”.

Muditā to coś więcej niż chwilowa euforia. Jest zdolnością cieszenia się dobrem bez zazdrości i porównywania się.

Na macie oznacza to umiejętność świętowania własnych sukcesów:

• pierwszej śirṣāsany,
• pierwszego wejścia do mostka,
• odzyskania sprawności po kontuzji,
• regularności praktyki.

To również zdolność do autentycznej radości z postępów innych ludzi. W świecie pełnym rywalizacji jest to prawdziwa sztuka.

Upekṣā – równowaga wobec sukcesów i porażek

Drugą postawą wspomnianą w tej samej sutrze jest upekṣā (उपेक्षा) – równowaga, bezstronność i spokój umysłu.

Życie praktykującego nie składa się wyłącznie z dni, kiedy wszystko wychodzi.

Są momenty, kiedy:

• ciało jest zmęczone,
• pojawia się kontuzja,
• postępy zatrzymują się na wiele miesięcy,
• pozycja, która była dostępna, nagle staje się niemożliwa.

Jeżeli sukces staje się źródłem naszej wartości, to niepowodzenie automatycznie rodzi frustrację.

Upekṣā przypomina, że zarówno sukces, jak i porażka są zjawiskami przemijającymi. Dziś wykonujemy kapotāsanę. Jutro być może nie. Ale ani jedno, ani drugie nie definiuje nas jako ludzi.

Citta-prasādanam – pogodny umysł

W cytowanej sutrze I.33 pojawia się jeszcze jedno piękne pojęcie:

citta-prasādanam (चित्तप्रसादनम्)

Można je tłumaczyć jako:

• pogodę umysłu,
• jasność świadomości,
• wewnętrzny spokój,
• przejrzystość i równowagę.

Być może właśnie to jest jednym z najważniejszych owoców praktyki jogi:  nie niezwykła elastyczność, nie imponujące zdjęcia na Instagramie, nie kolekcjonowanie kolejnych zaawansowanych asan, ale stan, w którym człowiek staje się bardziej życzliwy wobec siebie i innych.

Sukces i porażka na macie

Praktyka jogi jest wyjątkową szkołą życia, ponieważ codziennie uczymy się na niej zarówno sukcesu, jak i niepowodzenia. Są dni, kiedy wszystko płynie i są też takie, kiedy najprostsze pozycje wydają się trudne i, paradoksalnie to właśnie wtedy uczymy się najwięcej.

To sprawdzian, czy nasza praktyka jest oparta na ego i ambicji, czy na cierpliwości i zaufaniu. Zamiast zastanawiać się, czy wykonaliśmy pozycję w sposób doskonały, pomyślmy raczej, kim się dzięki niej stajemy.

Pogoda ducha jako najwyższa asana

W tradycji jogi mówi się, że celem praktyki jest stopniowe uspokojenie poruszeń umysłu (yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ, Jogasutry I.2). Może więc jedną z najważniejszych umiejętności, jakich uczymy się na macie, jest zdolność zachowania pogody ducha niezależnie od okoliczności? Co może  oznaczać umiejętność świętowania sukcesów bez pychy i przyjmowania niepowodzeń bez rozpaczy, a także odnajdywania radości nie tylko w osiągnięciu celu, ale również w samej drodze.

Bo być może najpiękniejszą pozycją jogi nie jest śirṣāsana, kapotāsana ani stanie na rękach. Być może jest nią postawa człowieka, który potrafi zachować życzliwość, wdzięczność i wewnętrzny spokój niezależnie od okoliczności.